جنگنده پنهانکار J-20 چین با موتور بومی WS-15 به توانایی شکارچیان آمریکایی دست یافت!

جنگنده J-20 چین، پس از سال‌ها انتظار، اکنون با بهره‌گیری از موتور پیشرفته WS-15 سرانجام به توانایی‌های طراحی‌شده خود دست یافته است.

سال‌هاست که نیروی هوایی چین تلاش می‌کند تا برتری هوایی خود را در منطقه و جهان تثبیت کند. قلب تپنده هر جنگنده، موتور آن است و برای جنگنده پنهان‌کار جی-۲۰، این بخش حیاتی گلوگاهی برای رسیدن به اوج عملکرد محسوب می‌شد. اکنون، با ورود موتور WS-15 به خط تولید، پکن به هدف خود نزدیک‌تر شده است و این رویداد، پیامدهای گسترده‌ای برای موازنه قدرت نظامی در منطقه خواهد داشت.

J-20: جنگنده‌ای با بال‌های بسته

جنگنده پنهان‌کار J-20 که نام مستعار اژدهای قدرتمند را یدک می‌کشد، اولین پرواز خود را در ژانویه سال ۲۰۱۱ انجام داد و در سال ۲۰۱۷ به‌عنوان اولین جنگنده پنهان‌کار عملیاتی خارج از ایالات متحده آمریکا وارد خدمت شد. طراحی آن با بدنه‌ای بلند و یکپارچه، آرایش بال دلتا-کانارد و ورودی‌های هوای بدون دیورتر، همگی برای دستیابی به سرعت و برد بالا در عین حفظ ویژگی پنهان‌کاری انتخاب شده بودند.

با این حال، موتورهای این جت هرگز با انتظارات طراحی هماهنگ نبودند. هواپیماهای اولیه با نسخه‌های روسی AL-31 پرواز می‌کردند و از حدود سال ۲۰۲۱، ناوگان به موتور داخلی WS-10C تغییر یافت که خود یک راه‌حل موقت به شمار می‌رفت. ارزیابی مؤسسه خدمات متحد سلطنتی (RUSI) در سال ۲۰۲۱ و گزارش پنتاگون در سال ۲۰۲۳، صراحتاً بیان می‌کرد که این موتورها J-20 را کم‌قدرت کرده، آن را از قابلیت سوپرکروز محروم ساخته و مانع از رقابت آن با عملکرد پروازی و چابکی جنگنده F-22 می‌شدند. برای بیشتر عمر عملیاتی‌اش، J-20 با موتورهایی پرواز می‌کرد که نمی‌توانستند از حداکثر پتانسیل پروازی آن بهره‌برداری کنند. سوپرکروز به معنای حفظ سرعت مافوق صوت بدون استفاده از پس‌سوز است که می‌تواند مخازن سوخت را در عرض چند دقیقه خالی کند و مزیتی حیاتی در نبردهای هوایی محسوب می‌شود. سرعت نهایی تخمینی برای J-20 حدود ۲ ماخ است.

WS-15: پایان ۱۵ سال انتظار و آغاز تحول

موتور WS-15 برای مدت طولانی، یک وعده دور از دسترس برای برنامه جنگنده J-20 بود. اما در سال ۲۰۲۳، سازنده موتورهای دولتی چین از آغاز تولید انبوه آن خبر داد و در همان سال، برای اولین بار یک فروند جنگنده J-20 با دو موتور WS-15 پرواز کرد. وب‌سایت «The War Zone» در سال ۲۰۲۴ تصاویری واضح از جنگنده J-20A مجهز به WS-15 منتشر کرد و به ارقام حیاتی آن اشاره کرد: نمونه‌های اولیه این موتور، طبق گزارش‌ها، حداقل ۳۶ هزار پوند نیروی رانش با پس‌سوز تولید می‌کنند که هدف نهایی ۴۰ هزار پوند است. این میزان در مقایسه با حدود ۳۵ هزار پوند برای هر یک از موتورهای F119 جنگنده F-22 قرار می‌گیرد. این نیروی رانش می‌تواند J-20A را به «گروه نخبه جنگنده‌های فعلی که قادر به سوپرکروز با سرعت بالای ۱ ماخ هستند» برساند و پیشرفت‌های مورد نیاز را در سرعت حمله و سقف پرواز فراهم کند.

تصاویر منتشرشده در اواخر دسامبر ۲۰۲۵ و ژانویه ۲۰۲۶ توسط شرکت چنگدو، هواپیماهای تولیدی جدید را با موتور WS-15 در حال آزمایش‌های نهایی و با رنگ زرد کرومات روی بدنه (پیش از پوشش پنهان‌کار نهایی) نشان می‌دهند که حاکی از آغاز تولید و مقیاس‌بندی است. این موتور که ۱۵ سال جنگنده J-20 منتظر آن بود، اکنون بر روی جت‌های جدید در حال ساخت نصب می‌شود.

• مقایسه توانایی رادارگریزی جنگنده J-20 و F-35؛ آیا چین به سطح تکنولوژی آمریکا رسیده است؟
• جنگنده جدید چینی J-20S برای غرق کردن ناوهای آمریکایی تجهیز شد
• جنگنده پنهان‌کار جدید J-20S چین چطور توازن قدرت هوایی جهان را برهم می‌زند؟

پتانسیل جنگنده J-20 در میدان نبرد: از موشک‌ها تا تهدید تانکرها

اهمیت این پیشرفت در فیزیک پرتاب موشک نهفته است. یک موشک که از جنگنده‌ای با سرعت مافوق صوت و در ارتفاع بالا شلیک می‌شود، پرواز خود را با انرژی اولیه بیشتری آغاز می‌کند. یک جنگنده که با سرعت مافوق صوت و بدون پس‌سوز کروز می‌کند، با همین انرژی و سوخت ذخیره‌شده به نقطه پرتاب می‌رسد. به این ترتیب، سرعت نه تنها یک مزیت فرار، بلکه یک افزایش‌دهنده برد برای هر سلاحی است که هواپیما حمل می‌کند.

چین زرادخانه موشک‌های هوا‌به‌هوای خود را بر اساس این منطق ساخته است. ارزیابی ژانویه RUSI از نیروی هوایی چین نشان می‌دهد که خانواده موشک‌های PL-15، PL-16 و PL-17 نه تنها برد بیشتری نسبت به جت‌های غربی مجهز به AIM-120 AMRAAM دارند، بلکه در هر برد مشخصی، «مزیت زمان رسیدن به هدف» را فراهم می‌کنند زیرا موشک‌ها با سرعت بیشتری به اوج خود می‌رسند. موشک PL-16 با باله‌های تاشو طراحی شده که J-20 می‌تواند شش فروند از آن‌ها را به‌صورت داخلی حمل کند و ظرفیت حمل مهمات را بدون به خطر انداختن پنهان‌کاری جت افزایش دهد. در ماه مه ۲۰۲۵، یک موشک PL-15E در درگیری هند و پاکستان، حداقل یک فروند رافال هندی را ساقط کرد؛ مقامات پاکستانی مدعی شدند که یک شلیک از ۲۰۰ کیلومتری به هدف اصابت کرده است، هرچند RUSI اشاره کرده که نسخه صادراتی احتمالاً از مدل‌های مورد استفاده در خط مقدم چین پایین‌تر است.

RUSI به این نتیجه رسیده است که چین اکنون توانایی تهدید تانکرهای سوخت‌رسان هوایی آمریکا، گروه‌های ناو هواپیمابر و پایگاه‌های جلو در فواصل ۱۰۰۰ کیلومتری یا بیشتر را دارد. قدرت هوایی آمریکا در غرب اقیانوس آرام به تعداد کمی از هواپیماهای بزرگ، کند و غیرپنهان‌کار مانند تانکرهای KC-135 و KC-46 و هواپیماهای رادار و فرماندهی متکی است. یک رهگیر پنهان‌کار که با سرعت مافوق صوت کروز می‌کند، زمان واکنش این هواپیماها را به حداقل می‌رساند و فاصله تهدید را افزایش می‌دهد. پنتاگون در گزارش دسامبر ۲۰۲۵ خود به کنگره هشدار داد که افزایش موجودی انواع J-20 برای رقابت با عملیات هوایی آمریکا و متحدان در یک درگیری طراحی شده است. همچنین در ژانویه ۲۰۲۶، پکن در پانزدهمین سالگرد این برنامه، فاش کرد که جنگنده J-20S (نسخه دو سرنشینه) قابلیت حمله دریایی را نیز به مأموریت‌های این خانواده اضافه می‌کند.

تولید انبوه نیز در اینجا نقش حیاتی دارد. تخمین زده می‌شود که تولید سالانه J-20 در چین حدود ۱۲۰ فروند است، در حالی که ناوگان F-22 با ۱۸۷ فروند هواپیما در سال ۲۰۱۲ به پایان رسید. تنها یک سال تولید چنگدو تقریباً دو سوم کل ناوگان رپتور را شامل می‌شود. شمارش RUSI نشان می‌دهد که تا اواسط سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰۰ فروند J-20 در خدمت بوده که از حدود ۵۰ فروند در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته و این روند به سمت حدود ۱۰۰۰ فروند تا سال ۲۰۳۰ اشاره دارد. این اعداد یک ارتقاء عملکردی را به یک مشکل استراتژیک در مقیاس وسیع تبدیل می‌کنند: نه یک رهگیر سریع که خط سوخت‌رسانی را بررسی می‌کند، بلکه اسکادران‌هایی از آن‌ها.

محدودیت‌ها و چالش‌ها در مسیر برتری هوایی

انتقاد قوی‌تر این است که نبردهای هوایی مدرن عمدتاً بر اساس کشف و ردیابی، یعنی چه کسی ابتدا دیگری را می‌بیند و از کمین شلیک می‌کند، تعیین می‌شود و سرعت به تنهایی پس از ردیابی، نمی‌تواند از موشک فرار کند. طبق این منطق، پنهان‌کاری و ادغام حسگرهای J-20 بسیار مهم‌تر از سرعت مافوق صوت آن است و تمرکز بر سرعت خام، نوستالژی دوران جنگ سرد به نظر می‌رسد.

هرچند این نکات واقعی هستند و در یک درگیری تک‌به‌تک، حسگرها و پنهان‌کاری بیش از سرعت، تعیین‌کننده بقا در نبردهای فراتر از دید هستند. اما این توصیف یک درگیری است، در حالی که مشکل تانکرها شامل جغرافیا، مصرف سوخت و زمان واکنش در میلیون‌ها مایل مربع می‌شود، جایی که سرعت کروز اهمیت پیدا می‌کند.

خود تعریف نقش این جت نیز محل مناقشه است. رسانه‌های غربی J-20 را یک رهگیر پنهان‌کار برای شکار تانکرها و هواپیماهای فرماندهی می‌دانند، در حالی که توصیف چینی‌ها از آن، یک جنگنده برتری هوایی است که برای شکست دادن سایر جنگنده‌ها طراحی شده است؛ یک فرمانده نیروی هوایی ارتش آزادی‌بخش خلق (PLAAF) هدف آن را «از بین بردن تمام جنگنده‌های نسل چهارم» عنوان کرده است.

انتقاد RUSI در سال ۲۰۲۰ نیز همچنان پابرجا است: این یک هواپیمای بزرگ و سنگین است که هرگز با چابکی F-22 برابری نکرده، عملکرد سوپرکروز آن هرگز به طور عمومی به نمایش گذاشته نشده، ارقام رانش آن گزارش شده و نه اندازه‌گیری شده‌اند، خلبانان آن سابقه رزمی ندارند و آمادگی یک ناوگان به‌سرعت در حال رشد آن نیز مبهم است. موتور، پتانسیل جت را تغییر می‌دهد، اما هنوز چیزی در سوابق عمومی ثابت نکرده که این پتانسیل به طور کامل محقق شده باشد.

در حال حاضر، جدیدترین جنگنده‌های J-20 اژدهای قدرتمند در چنگدو با رنگ اولیه زرد منتظر پوشش‌های پنهان‌کار خود هستند. معیارهای مهم بعدی عینی هستند: سرعت واقعی کروز یک J-20A با قدرت کامل چقدر است، این سرعت چه میزان برد به موشک PL-15 در لحظه پرتاب می‌دهد و تانکرها و هواپیماهای رادار باید تا چه فاصله عقب‌نشینی کنند. حتی نمونه‌های اولیه نسل ششم چین نیز، طبق ارزیابی RUSI، برای همین فاکتورهای ارتفاع و سرعت بهینه شده‌اند. بدنه این هواپیما پانزده سال منتظر موتور خود بود و اکنون نیمی از اولین سال تولید کامل موتور به پایان رسیده است.