با آغاز رسمی پروژه ۱۰ ساله پیمایش میراث فضا و زمان توسط تلسکوپ رصدخانه ورا روبین، دانشمندان گام بزرگی برای رمزگشایی از ساختار کیهان برداشتهاند
۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ را میتوان نقطه شروع فصلی تازه در تاریخ علم نجوم دانست؛ روزی که رصدخانه «ورا سی. روبین» پس از سالها انتظار، مأموریت ۱۰ ساله خود را برای تصویربرداری مداوم از آسمان و ثبت تغییرات آن آغاز کرد. این طرح عظیم با نام بررسی میراث فضا و زمان یا LSST، قرار است بزرگترین تایملپس تاریخ از آسمان شب را به ثبت برساند و تصویری بیسابقه از دگرگونیهای کیهانی ارائه دهد.
تلسکوپ ورا روبین به یکی از پیشرفتهترین و بزرگترین دوربینهای دیجیتال ساختهشده تا امروز مجهز است و از فراز کوه سرو پاچون در شیلی، پهنه وسیع آسمان نیمکره جنوبی را رصد میکند. این رصدخانه در طول یک دهه، بارها و بارها کل آسمان تحت پوشش خود را اسکن خواهد کرد تا کوچکترین تغییرات را نیز از دست ندهد.
حجم دادههایی که این پروژه فقط در سال نخست تولید میکند، از مجموع دادههای ثبتشده توسط همه تلسکوپهای نوری پیشین بیشتر خواهد بود.
تلسکوپ ورا روبین؛ سامانهای برای رصد مداوم کیهان
پروژه پیمایش میراث فضا و زمان یا LSST در رصدخانه ورا سی. روبین، یکی از عظیمترین طرحهای علمی در حوزه اخترشناسی به شمار میرود که هدف آن تنها مشاهده چند جرم آسمانی یا ثبت تصاویر پراکنده از آسمان نیست، بلکه قرار است با دیدی کاملاً فراگیر و همهجانبه، هر آنچه در پهنه قابل مشاهده کیهان رخ میدهد را بهصورت مداوم، منظم و بسیار دقیق رصد کند.
این رصدخانه در عمل به ابزاری تبدیل شده که میتواند از سیارکهای کوچک و عبوری گرفته تا لحظههای انفجار ستارهها به شکل ابرنواختر، و از تغییرات تدریجی در کهکشانهای دوردست گرفته تا تحولات بزرگ در ساختار کیهان، همگی را ثبت و بهصورت مداوم در اختیار جامعه علمی قرار دهد. نکته کلیدی این است که دادههای گردآوریشده توسط این سامانه صرفاً برای آرشیو شدن نیست، بلکه قرار است بهطور پیوسته برای دانشمندان، اخترشناسان و پژوهشگران در سراسر جهان ارسال شود.
-
- رصدخانه ورا روبین
تلسکوپ ورا روبین حدود یک سال پیش نخستین نگاه خود را به آسمان انداخت و در ژوئن ۲۰۲۵ اولین تصاویر خود را منتشر کرد که از همان ابتدا نشان دادند این پروژه تا چه اندازه از نظر فنی و علمی پیشرفته است. اما این تنها شروع کار بود، زیرا پس از انتشار آن تصاویر مجموعه عظیمی از تنظیمات، آزمونها، کنترلهای فنی و هماهنگیهای پیچیده لازم بود تا این رصدخانه بهجای یک سازه آزمایشی، به یک سامانه کاملاً کارآمد و پایدار تبدیل شود.
اریک بلم، اخترشناس دانشگاه واشینگتن و سرپرست علمی سامانه روبین، با اشاره به دشواری و عظمت این مسیر میگوید که واقعاً شگفتانگیز است که چنین حجم بزرگی از تلاش، هماهنگی و تخصص توسط افراد بسیار زیادی صرف شده تا همه اجزا بتوانند بهدرستی کار کنند. از نگاه او، اینکه تیم علمی اکنون توانسته پیمایش را بهطور واقعی آغاز کند، لحظهای بسیار هیجانانگیز و مهم است، زیرا این آغاز بهمعنای ورود به دورهای تازه از رصد و ثبت مداوم تغییرات آسمان است.
فلسفه نوین گشتزنی در آسمان
رصدخانه ورا روبین با بودجهای حدود ۸۰۰ میلیون دلار و با حمایت و سرمایهگذاری بنیاد ملی علوم آمریکا و وزارت انرژی این کشور ساخته شده است؛ بنابراین با یک پروژه کوچک یا صرفاً آزمایشی روبهرو نیستیم. تفاوت اصلی تلسکوپ ورا روبین با مدلهای دیگر در این است که آنها معمولاً بر اساس درخواستهای مشخص و محدود اخترشناسان روی یک هدف خاص متمرکز میشدند، اما ورا روبین برای «گشتزنی در آسمان» طراحی شده است.
این یعنی تلسکوپ بهجای آنکه فقط به یک نقطه نگاه کند، بهطور پیوسته و هدفمند بخشهای مختلف آسمان را میپیماید تا تصویری زنده، جامع و گسترده از کیهان به دست آورد. در همین چارچوب، آینه اصلی ۸.۴ متری آن طوری طراحی شده که در هر بار تصویربرداری، بخشی از آسمان را با وسعتی معادل ۴۵ برابر قرص کامل ماه ثبت میکند.
این میدان دید بسیار وسیع، به تلسکوپ امکان میدهد که در هر شب هزاران مشاهده مؤثر انجام دهد. در کنار آن، دوربین ۳۲۰۰ مگاپیکسلی این سامانه که اندازهای در حد یک خودروی سواری دارد میتواند در چند ثانیه به سمت بخش بعدی آسمان بچرخد. نتیجه این توانمندی آن است که رصدخانه قادر خواهد بود در هر شب تا حدود هزار تصویر باکیفیت ثبت کند و چیزی در حدود ۲۰ ترابایت داده خام و علمی تولید نماید.
- ناسا با ساخت حالت پنجم ماده در فضا، مرزهای فیزیک کوانتومی را جابهجا میکند
- شبکه ماهوارهای مجهز به هوشمصنوعی چین بلایای طبیعی را پیشبینی میکند
- راز سیاره صورتی با تلسکوپ جیمز وب فاش شد؛ کشف ابرهای نمکی در جو یک جهان دوردست
ماموریت ساخت نقشه سهبعدی از جهان
یکی از مهمترین قابلیتهای تلسکوپ ورا روبین، سامانه هشداردهی بسیار سریع آن است که برای رصد پدیدههای گذرا و لحظهای طراحی شده است. این سیستم به محض آنکه یک سیارک از میدان دید تلسکوپ عبور کند، یا ستارهای منفجر شود یا جرمی دوردست ناگهان درخشندگیاش تغییر کند و کمنورتر یا پرنورتر شود، در کمتر از یک دقیقه هشدار لازم را صادر میکند.
چنین سرعتی در اطلاعرسانی برای اخترشناسان بسیار حیاتی است، زیرا بسیاری از پدیدههای کیهانی تنها برای مدت کوتاهی قابل مشاهدهاند و اگر فوراً پیگیری نشوند، ممکن است اطلاعات ارزشمند آنها از دست برود. پیشبینی میشود که در نهایت این تلسکوپ بتواند هر شب حدود ۱۰ میلیون هشدار تولید کند.
در کنار این رصدهای لحظهای، پروژه روبین با جمعآوری و انباشت تصاویر در طول سالهای متمادی، اقدام به ساخت یک نقشه بسیار عمیق و سهبعدی از کیهان خواهد کرد. این نقشه شامل ۲۰۰ میلیون ستاره در کهکشان راه شیری و اطراف آن و همچنین ۲۰ میلیارد کهکشان دوردست خواهد بود. اهمیت این نقشه در آن است که به دانشمندان امکان میدهد توزیع ماده تاریک را که بهطور مستقیم دیده نمیشود اما بر ساختار جهان اثر میگذارد، بررسی کنند.
- رازهای بزرگ کیهان؛ ۱۱ معمای بیپاسخ که علم را به چالش میکشند
- تلسکوپ هابل کهکشانی را پیدا کرد که دانشمندان تصور میکردند یافتنش غیر ممکن است
- دانشمندان منبع یک سیگنال رادیویی اسرارآمیز از اعماق فضا را پیدا کردند
کشف سیارکهای جدید و جستوجوی سیاره نهم
نکته بسیار مهم این است که ورا روبین حتی پیش از آنکه پیمایش رسمی LSST را آغاز کند، توانایی خارقالعاده خود را به نمایش گذاشته بود. نخستین تصاویر این رصدخانه بهتنهایی توانستند حدود دوهزار سیارک جدید را آشکار کنند که نشان میدهد این ابزار تا چه اندازه در شناسایی اجرام کوچک و متحرک دقیق است.
همچنین گروهی به سرپرستی سارا گریناستریت از دانشگاه واشینگتن بررسی کردند که برخی از این اجرام رفتارهای بسیار غیرعادی دارند و چند مورد از آنها چرخشهای فوقسریع نشان میدهند. در میان این یافتهها، یکی از سیارکها با ثبت یک دور چرخش کامل در هر ۱.۹ دقیقه بهعنوان سریعترین سیارک بزرگ شناختهشده تا امروز معرفی شد.
برآوردهای علمی نشان میدهد که در ادامه فعالیت این رصدخانه، میلیونها سیارک دیگر نیز کشف خواهد شد، از جمله حدود ۹۰ هزار جرم نزدیک به زمین که از نظر بالقوه میتوانند برای سیاره ما خطرساز باشند و بنابراین رصد و بررسی آنها برای امنیت زمین اهمیت بالایی دارد.
یکی دیگر از امیدهای بزرگ مرتبط با این پروژه، جستوجو برای یافتن سیاره فرضی نهم در بیرون از مدار نپتون است؛ همان جرمی که در سال ۲۰۱۶ بر اساس اثرات گرانشیاش بر مدار سایر اجرام پیشنهاد شد. کنستانتین باتیگین از مؤسسه فناوری کالیفرنیا نیز تأکید کرده که اگر ورا روبین بتواند تصویر مستقیم این سیاره را ثبت کند، این موفقیت میتواند نقطه پایانی باشکوه و تاریخی برای یکی از جذابترین معماهای نجوم معاصر باشد.
کشف پدیدههای گذرای کیهانی و معمای جرم مرموز
رصدخانه ورا روبین با بهرهگیری از توانمندیهای منحصربهفرد خود، در نخستین گامهای عملیاتیاش موفق شد قابلیتهایش را در شناسایی و رصد پدیدههای گذرای دوردست به اثبات برساند. در یکی از تحلیلهای مهم، ایگور آندرئونی از دانشگاه کارولینای شمالی در چپلهیل به همراه تیم تحقیقاتی خود، هشت نامزد احتمالی برای ابرنواخترها و همچنین نواخترهای بسیار کمنور و دوردست را شناسایی کردند که ناشی از انفجار ستارگان مردهای بودند که مجدداً با جذب ماده، به وضعیت انفجاری بازگشتهاند.
در آبانماه سال ۱۴۰۴ (نوامبر ۲۰۲۵)، این رصدخانه در پروژهای بسیار حساس برای رهگیری یک سیگنال غیرعادی از امواج گرانشی مشارکت کرد. ماجرا از آنجا آغاز شد که آشکارسازهای امواج گرانشی، نوساناتی در بافت فضا-زمان را ثبت کردند که ناشی از برخورد و ادغام دو جرم فشرده بود. نکته چالشبرانگیز این بود که یکی از اجرام درگیر در این برخورد، جرمی کمتر از خورشید داشت که از نظر تئوری، آن را نه در رده سیاهچالهها قرار میداد و نه ستارههای نوترونی.
- تلسکوپ فضایی سوئیفت در آستانه سقوط به زمین؛ ناسا در تلاش برای نجات آن
- هفت نظریه علمی درباره منشأ حیات؛ از جرقههای الکتریکی تا حیات فرازمینی
- دنبالهدار میانستارهای 3I/ATLAS احتمالا همسن جهان اولیه است
برای حل این معما، شبکهای از تلسکوپهای جهانی به صف شدند تا منبع نوری آن را پیدا کنند و روبین نیز با دقت خیرهکننده خود به این جستوجو پیوست. با وجود بررسی بیش از ۲۵۰ نامزد احتمالی در پیمایشهای تکمیلی، هیچکدام بهعنوان منبع قطعی تأیید نشدند و ماهیت این جرم ناشناخته همچنان در هالهای از ابهام باقی ماند.
با این حال، نوا فرانز از دانشگاه آریزونا با تمجید از عملکرد رصدخانه میگوید: «دادههای روبین با وجود عدم دستیابی به نتیجه قطعی، عالی و کارآمد بود؛ چرا که این ابزار با قدرت نفوذ بسیار عمیقتر، توانست اجرام بسیار کمنوری را ثبت کند که از دید سایر تلسکوپها پنهان میماند.»
0 نظرات