شوروی درباره فرود ماموریت Venera 4 روی زهره اشتباه می‌کرد؛ ناسا حقیقت را فاش کرد

در اکتبر ۱۹۶۷، خبر فرود ماموریت Venera 4 روی زهره توسط شوروی جهان را شگفت‌زده کرد، اما حقیقت پشت این ادعا داستانی متفاوت و شگفت‌انگیزتر داشت.

فضا، همواره عرصه‌ای برای رقابت و جاه‌طلبی ابرقدرت‌ها بوده است. در اوج جنگ سرد، شوروی با اعلام موفقیت‌آمیز بودن ماموریت فضایی Venera 4 و فرود آن بر سطح سیاره زهره، ادعای بزرگی را مطرح کرد که می‌توانست نقطه عطفی در تاریخ اکتشافات فضایی باشد. با این حال، داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط کاوشگر آمریکایی مارینر ۵ (Mariner 5) یک روز بعد، روایتی کاملاً متفاوت را آشکار ساخت. این دو ماموریت، در کنار رقابت، پرده از اسرار محیط خشن زهره برداشتند.

تلاش‌های ناکام شوروی برای فتح زهره

تا سال ۱۹۶۷، شوروی شش سال بود که کاوشگرهایی به زهره می‌فرستاد، اما تمام آن‌ها با شکست مواجه شده بودند. Venera 1 در فوریه ۱۹۶۱ از کار افتاد، Venera 2 در نوامبر ۱۹۶۵ در زمان گذر از کنار سیاره شکست خورد، و Venera 3 در مارس ۱۹۶۶ با سطح زهره برخورد کرد اما به دلیل از کار افتادن سیستم‌ها هیچ داده‌ای نفرستاد. چندین تلاش قبلی نیز کامل‌تر شکست خورده بودند و مطابق رویه شوروی، بدترین آن‌ها هرگز به‌عنوان ماموریت‌های سیاره‌ای اعلام نشدند.

پس از مرگ سرگئی کارالیف در سال ۱۹۶۶، گئورگی باباکین مسئولیت طراحی کاوشگرهای قمری و سیاره‌ای را برعهده گرفت. او کاوشگرهای پرمشکل را از نو طراحی کرد و با هدف پیشی گرفتن از آمریکایی‌ها در رسیدن به سطح زهره، برای پنجره پرتاب ۱۹۶۷ برنامه‌ریزی کرد.

پیش‌بینی‌های غلط درباره جو زهره

در آن زمان، هیچ‌کس نمی‌دانست زهره واقعاً چگونه است. دانشمندان شوروی آن را سیاره‌ای شبیه به زمین می‌پنداشتند؛ جهانی هم‌اندازه با زمین که زیر ابرهای دائمی پنهان شده و امید داشتند شرایطی نزدیک به زمین در زیر این ابرها وجود داشته باشد.

تخمین‌ها برای فشار سطح از چند برابر تا صدها برابر اتمسفر زمین و دما از ۲۰۰ تا ۵۰۰ درجه سانتی‌گراد متغیر بود. بر اساس خوش‌بینانه‌ترین این تخمین‌ها، شرکت لاوچکین کپسول Venera 4 را برای مقاومت در برابر حدود ۲۵ اتمسفر فشار ساخت که بسیار کمتر از حد واقعی بود.

شروع ماموریت Venera 4 روی زهره و کشف حقایق جدید

Venera 4 در ۱۲ ژوئن ۱۹۶۷ با موشک مولنیا از بایکونور پرتاب شد. دوقلوی آن که پنج روز بعد پرتاب شد، هرگز از مدار زمین خارج نشد و شوروی این شکست را تحت عنوان کاسموس ۱۶۷ پنهان کرد. پس از یک سفر ۱۲۸ روزه به مسافت تقریبی ۳۳۸ میلیون کیلومتر، فضاپیمای حامل کپسول ۳۸۰ کیلوگرمی خود را رها کرد و کپسول در شب ۱۸ اکتبر ۱۹۶۷ وارد جو زهره شد.

ورود به جو بسیار شدید بود. سپر حرارتی به حدود ۱۱۰۰۰ درجه سانتی‌گراد رسید و شتاب‌کاهی در اوج خود به ۳۰۰ برابر نیروی گرانش می‌رسید، در حالی که سیستم کنترل حرارتی داخل کپسول را نزدیک به منفی ۸ درجه سانتی‌گراد نگه می‌داشت.

در ارتفاع حدود ۵۲ کیلومتری، چتر نجات باز شد و کاوشگر شروع به ارسال اولین تحلیل شیمیایی مستقیم از جو یک سیاره دیگر به زمین کرد. آنچه این کاوشگر یافت، تصویر زمین‌مانند پیشین را به‌کلی دگرگون ساخت. Venera 4 به جای هوای غنی از نیتروژن که بسیاری انتظارش را داشتند، جوی شامل ۹۰ تا ۹۳ درصد دی‌اکسید کربن را اندازه‌گیری کرد که تنها حاوی مقادیر ناچیزی اکسیژن و بخار آب بود. فضاپیمای حامل نیز تأیید کرد که زهره تقریباً هیچ میدان مغناطیسی ندارد. این یک دستاورد واقعاً مهم و بی‌نظیر بود؛ Venera 4 اولین فضاپیمایی بود که از درون جو سیاره‌ای دیگر عبور کرد و از داخل آن اندازه‌گیری‌هایی را بازگرداند.

۹۳ دقیقه ارسال داده و سکوت Venera 4

کاوشگر به مدت حدود ۹۳ دقیقه در حین فرود داده ارسال کرد و ۲۳ مجموعه اندازه‌گیری را مخابره کرد، در حالی که جو اطراف آن به‌طور پیوسته چگال‌تر و داغ‌تر از آنچه پیش‌بینی شده بود می‌شد. سیگنال در ارتفاع تقریبی ۲۶ کیلومتری قطع شد، جایی که دما به ۲۶۲ درجه سانتی‌گراد و فشار به حدود ۲۲ اتمسفر رسیده بود؛ دقیقاً در مرز تحمل بدنه کاوشگر. کپسول مدت‌ها پیش از رسیدن به زمین از بین رفته بود.

شوروی داده‌های خود را اشتباه تفسیر کرد. کاوشگر دارای یک ارتفاع‌سنج راداری بود و بر اساس برون‌یابی از یک خوانش راداری، تیم نتیجه گرفت که کپسول تا سطح پایین آمده و سپس خاموش شده است. مطبوعات شوروی اعلام کردند که Venera 4 نه تنها از زهره داده ارسال کرده، بلکه به سطح آن نیز رسیده است؛ یک فرود تاریخی شوروی بر دنیایی دیگر. این یک جعل نبود، بلکه بیشتر یک خطای ناشی از خوش‌بینی بود؛ تفسیری اشتباه از سیگنالی که در ارتفاعی متوقف شد که آن‌ها گمان می‌کردند سطح زمین است. اما تردیدها به سرعت پدیدار شد، زیرا فرود بیشتر از حد انتظار طول کشیده بود و فشارهای اندازه‌گیری شده نشان می‌داد که کاوشگر ممکن است پیش از رسیدن به سطح، توان مقاومت خود را از دست داده باشد.

• ۱۰ ماموریت فضایی هیجان‌انگیز در سال ۲۰۲۶ که آینده بشر را دگرگون می‌کنند
• سیارک‌های پنهان در مدار زهره، زمین را نشانه رفته‌اند؛ فاجعه‌ای فضایی در راه است؟
• سیاره زهره از همان ابتدا همانند جهنم بوده است؛ اما چرا؟
• مقصر اصلی تبدیل شدن زهره به یک سیاره جهنمی پیدا شد

Mariner 5 ناسا و افشای حقیقت

پاسخ از ابرقدرت دیگر رسید. ناسا یک فضاپیمای پشتیبان از برنامه مریخ خود را برداشته بود، سیستم تصویربرداری آن را حذف کرده بود (زیرا هیچ دوربینی نمی‌توانست از میان ابرها ببیند)، یک محافظ خورشیدی اضافه کرده بود و آن را به عنوان مارینر ۵ (Mariner 5) به زهره فرستاده بود. این یک ماموریت پرواز از کنار بود، نه فرودگر، و ابزارهایی برای مطالعه سیاره از راه دور حمل می‌کرد. مارینر ۵ در ۱۹ اکتبر ۱۹۶۷، تنها یک روز پس از ورود Venera 4، به زهره رسید.

هنگامی که مارینر ۵ از پشت سیاره عبور کرد، سیگنال رادیویی آن در مسیر زمین از جو زهره عبور کرد. نحوه خم شدن و تضعیف شدن این سیگنال به دانشمندان امکان داد تا چگالی واقعی جو را اندازه‌گیری کنند. نتیجه شوکه‌کننده بود. ابزارها دمای سطح را ۵۲۷ درجه سانتی‌گراد و فشار را ۷۵ تا ۱۰۰ اتمسفر نشان دادند؛ سه تا چهار برابر بیشتر از آنچه بدنه Venera 4 می‌توانست تحمل کند. دو تن از دانشمندان این ماموریت، آرویداس کلیوره و دن کین، با بررسی اعداد به این نتیجه رسیدند که Venera 4 یا روی قله‌ای ۱۵ مایلی که رادار زمینی تشخیص نداده بود فرود آمده، یا به احتمال بسیار قوی‌تر، پیش از رسیدن به سطح جامد، ارسال داده را متوقف کرده است.

هنگامی که آن‌ها شعاع شناخته‌شده سیاره را به عنوان سطح واقعی زمین در نظر گرفتند و داده‌های مارینر ۵ را تا آن سطح پیش‌بینی کردند، خوانش‌های Venera 4 دقیقاً با ارتفاعی که کاوشگر در آن خاموش شده بود مطابقت داشت، نه با سطح سیاره. کاوشگر شوروی در ارتفاعی بسیار بالاتر از زمین در اثر فشار خرد شده بود و ادعای فرود تکذیب شد.

همکاری بی‌سابقه در اوج جنگ سرد

آنچه در ادامه اتفاق افتاد با الگوی معمول آن دوران سازگار نبود. به جای جنگ تبلیغاتی بر سر اینکه کاوشگر کدام کشور چه کاری انجام داده است، دو طرف نتایج خود را به اشتراک گذاشتند. در مارس ۱۹۶۸، دانشمندان آمریکایی و شوروی در رصدخانه ملی کیت پیک (Kitt Peak) در آریزونا گرد هم آمدند تا داده‌ها را مبادله کرده و یافته‌های دو فضاپیما را با هم مقایسه کنند. این یکی از اولین کنفرانس‌های بین‌المللی بود که برای بحث درباره نتایج ماموریت‌های سیاره‌ای برگزار می‌شد.

Venera 4 جو را مستقیماً از داخل در طول فرود خود اندازه‌گیری کرده بود. Mariner 5 آن را از راه دور، از بالا، در حین عبور خود اندازه‌گیری کرده بود. با ترکیب این دو مجموعه داده، اولین پروفایل جامع از جو زهره شکل گرفت و دو کشور یافته‌ها را مشترکاً منتشر کردند. در اوج جنگ سرد، با وجود رقابت بر سر فتح ماه، برنامه‌های رقیب که به تازگی بر سر زهره با هم تناقض یافته بودند، کنار هم نشستند و پاسخ را با هم تدوین کردند.

شکست Venera 4، راهگشای موفقیت‌های بعدی

مرگ Venera 4، تمام آنچه شوروی فکر می‌کرد می‌داند را بازنویسی کرد. آن‌ها اکنون زهره را کوره‌ای با فشار خردکننده می‌فهمیدند، که هیچ شباهتی به دوقلوی زمین که تصور کرده بودند نداشت. دفتر باباکین دست به کار شد تا برای سیاره‌ای که واقعاً وجود داشت، کاوشگر بسازد.

دو کاوشگر بعدی، Venera 5 و Venera 6 که در سال ۱۹۶۹ پرتاب شدند، تقویت شدند و برای شیرجه زدن تا حد امکان به عنوان کاوشگرهای جوی اختصاصی، طراحی ساده‌تری داشتند. آن‌ها ۵۳ و ۵۱ دقیقه دوام آوردند و پیش از رسیدن به سطح تسلیم حرارت و فشار شدند، اما بسیار عمیق‌تر از Venera 4 نفوذ کردند و نشان دادند که جو پایینی چقدر شدید است.

سپس کاوشگری ساخته شد که به طور خاص بر اساس درس مرگبار Venera 4 طراحی شده بود. برای Venera 7، مهندسان لاوچکین یک فرودگر بسیار مقاوم‌تر طراحی کردند؛ یک کره تیتانیومی که برای تحمل حدود ۱۸۰ اتمسفر رتبه‌بندی شده بود، حاشیه‌ای آن‌قدر بزرگ که تقریباً همه چیزهای دیگر را فدا کرد. در ۱۵ دسامبر ۱۹۷۰، این کاوشگر به اولین فضاپیمایی تبدیل شد که روی سیاره‌ای دیگر فرود آمد و از سطح آن داده ارسال کرد. تمام پیروزی‌های بعدی شوروی، ریشه در این طراحی دارد که Venera 4 بهایش را پرداخت.

اولین عکس‌ها از سطح در سال ۱۹۷۵ توسط Venera 9 و اولین تصاویر رنگی توسط Venera 13 و ۱۴ در اوایل دهه ۱۹۸۰ گرفته شد؛ همه آن‌ها بر پایه دانشی بود که یک کاوشگر درهم‌کوبیده شده در سال ۱۹۶۷ به ارمغان آورده بود. Venera 3 به سیاره‌ای دیگر رسیده بود اما چیزی بازنگرداند. Venera 4 داده‌هایی را بازگرداند که بیشترین اهمیت را داشت؛ یعنی اندازه‌گیری دقیق شدت خصومت زهره، و این کار را در حین نابودی به گونه‌ای انجام داد که دقیقاً به مهندسان شوروی نشان داد چگونه ماشینی بسازند که از بین نرود.

کاوشگری که شوروی فرود آن را اعلام کرد، در عوض مهم‌ترین شکست در تاریخ اکتشافات سیاره‌ای بود، و اثبات آنچه واقعاً رخ داده بود، باید توسط ابرقدرت رقیب که یک روز بعد از کنار سیاره عبور می‌کرد، ارائه می‌شد.